Tuy thế, phần du lịch phổ biến chỉ có ở phía Nam của hồ, nơi có thị trấn Khatgal. Ở đây cũng là căn cứ cho những chuyến khám phá quanh hồ. Các chuyến đi thông thường chỉ chạy tới chừng khoảng 30 km phía tây hồ, từ đó, đường sẽ vượt qua những chặng đèo cao ngất và thường xuyên bị phá hỏng do tuyết tan vào mùa xuân. Quanh hồ, mỗi mùa một vẻ đẹp khác nhau. Mùa xuân cây cối nảy nở, sinh vật bừng lên sau giấc ngủ đông. Tuyết tan làm nước cuồn cuộn lăn những hòn cuội to bằng cái mũ cối trên sông Eg, nối vào sông Selenge, cấp nước cho hồ Baikan.

Mùa hè, cây cối xanh tốt và có khá nhiều mưa. Ngay giờ đây, cơn mưa sầm sập làm chúng tôi phải bỏ kế hoạch khám phá bằng xe máy và thuê một chiếc xe uaz 12 chỗ. Bác già lái xe vạm vỡ như một con bò mộng, nét mặc quắc thước, gần như nguyên mẫu trong truyện tranh Thoát Hoan thuở xưa. Bác từng là đấu sĩ m ôn đấu vật, là môn thể thao truyền thống được yêu thích ở xứ này. Chiếc xe của bác, như mọi xe khác, được bọc kín bên trong bằng những lớp mút. Điều này khá lạ lẫm khi chiếc xe đầu tiên đón chúng tôi ở sân bay, nhưng chỉ sau vài cây số bầm dập bên trong xe, trên những con đường lắc lư, bạn sẽ biết ngay công dụng của nó.

Sau cơn mưa, nắng bừng lên, trời cao vòi vọi và hồ bỗng dưng xanh thăm thẳm như đại dương, vẻ thăm thẳm này là do độ sâu tới 262 mét tạo ra. Nước hồ vẫn lạnh buốt và chỉ cần quẳng mấy chai bia xuống chừng nửa giờ, bạn có những cốc bia ướp lạnh ngon tuyệt.

Mùa đông, hồ đóng băng sâu tới hơn 1 mét, nối một tuyến đường bộ từ Nam tới Bắc hồ, Xe vận tải nặng vẫn đi trên những con đường này, cho tới khi toàn bộ khu vực trở thành khu bảo tồn thiên nhiên thì việc vận tải bằng xe qua mặt hồ đóng băng mới bị cấm do những e ngại về việc ô nhiễm, nhưng cũng có tới 40 xe đã bị thụt băng và chìm xuống đáy hồ sâu thẳm.

Xưa kia, chiến thuật di chuyển trên mặt hồ đóng băng cũng là một trong những chiến thuật thần tốc của các đạo quân Mông cổ khi chinh phạt nước Nga xa xôi. Dưới cái rét giá ghê người, quân Nga ngủ đông trong những tòa thành ấm áp, trong khi đó, quân Mông cổ tranh thủ lúc đường hồ đóng băng dễ đi, và với khả năng chịu đựng phi thường, họ rút ngắn quãng đường chuyển quân và thần tốc đánh chiếm các thành phố của Nga.

Ngày nay, việc bảo vệ môi trường cũng khá được chú trọng ở khu bảo tồn thiên nhiên này: ngay tại cổng khu cách hồ chừng 20 km, nhân viên đã phát cho những túi đựng rác lớn và yêu cầu du khách phải mang trả lại khi quay ra ngòai.

.............

Nước hồ xanh biếc vì độ sâu thăm thẳm của nó.


Nhưng cũng vì trời xanh thẳm


Sóng ào ạt như biển cả khiến việc lấy được một nồi nước để nấu cơm cũng không dễ


Vì nước rất lạnh: chỉ ném hai chai bia xuống chừng 10 phút là như để trong tủ lạnh cả ngày.

 

Nhưng cũng có một chú ý nho nhỏ, ấy là khi gặp một người say. Người Mông cổ say là một trong những “ nguy hiểm “, theo LP. Cũng vẻ nồng ấm và cương trực ấy, khi rót một tí cồn vào, biến thành một sự “ mất kiểm sóat”. Họ có thể gây sự, lè nhè, quấy rối. Một gã say ngồi vất vưởng bên đường, khi được hỏi đường, đã chỉ chúng tôi đi một hướng, thế rồi, lúc sau, vòng lại hỏi đường cho chính xác, đã rất nhiệt tình bảo để tao dẫn bọn mày đi. Thế rồi, gã cùng vợ hăm hở vác con xe Nga chạy tít tắp trên cánh đồng dẫn chúng tôi vòng vèo hết núi này đến núi nọ. Đến một ngã ba, chừng mới được nửa đường, hắn trỏ một ngả rồi rẽ về ngả kia mất hút. Té ra, gã muốn rủ cả bọn đi về phía nhà mình cho vui nên dẫn chúng tôi đi con đường vòng!

Nếu gặp một người say thì tốt nhất là bạn không nên có bất kỳ phản ứng gì với y. Chúng tôi cũng gặp một cô gái âu đạp xe xuyên Mông trên đường, cô bạn kể cắm trại thi thoảng cũng có một chú say thò đầu vào lều, nhưng rồi cũng chỉ cần đẩy hắn ra là xong.

Trái ngược với sự thô ráp của đàn ông, phụ nữ Mông cổ khá là xinh đẹp. Khi ở Việt nam, ta thường tưởng tượng phụ nữ Mông cổ mặt tròn xoe, da căng bóng, ửng hồng, mắt híp tịt, người thấp đậm. Cũng có nhiều người đúng hệt như những gì ta tưởng tượng, nhưng phần lớn những cô gái Mông cổ khác chân dài thượt như chân ngựa, ngực phơi phới như ức ngựa, tóc phất phơ như bờm ngựa, mắt đen mọng như mắt ngựa, mông căng tròn như mông ngựa. Những dòng phụ nữ như ngựa hoang này, nhìn thấy ta như chỉ chực chồm lên ta, đá ta một phát bay tít…

Hai ngày ở hồ Khovskhol thật là ít ỏi được kết thúc bằng một trận đấu bóng chuyền giao hữu giữa đội tuyển nam TBG và đội nữ tuyển thủ Mông-cổ-bán-hàng-lưu-niệm. Sân bóng chuyền rộn ràng 3 thứ tiếng Mông Anh Việt. Mấy em bán hàng cao mét bảy, ngực phây phây, má hây hây dần cho các bạn Việt một trận thua cháy túi, cũng là lúc trời bắt đầu mịt mùng.

................

Cựu đô vật Mông cổ



Những cô gái chân dài hơn cẳng ngựa



Cũng thô ráp như ngựa

 Trong trang đầu tiên của sách LP, mục thông tin chung về Mông cổ, bên cạnh những thông tin rất “ vĩ mô “ như diện tích, dân số, đất đai, tỉ lệ nghèo… có một thông tin khá ấn tượng và buồn cười: tỉ lệ ngựa trên đầu người của Mông cổ là 13 chú ngựa trên một người dân! Ngay từ đó, đã khiến chúng ta phải chú ý đến vai trò của ngựa trong cuộc sống Mông cổ. Thế rồi, cũng trong LP, mục “ sinh tồn” lại có câu: “ làm ơn, tôi muốn cưỡi con ngựa nào hiền hiền một chút “ 

Ngựa chiến Mông cổ lớn hơn ngựa của ta nhưng không to bằng ngựa Tây nhưng rất bền sức. Ngựa giống này có da dày, lông rậm hơn để chống chọi với mùa đông khắc nghiệt âm hàng chục độ. Ngựa Mông cổ chạy tới cả trăm cây số mỗi ngày. Xưa, chiến binh Mông cổ dắt theo mình tới vài chiến mã, dưới yên ngựa gài những dẻo thịt để làm thức ăn, vậy nên trong dăm ngày họ có thể vượt qua khoảng cách tới cả ngàn cây số. Sự thần tốc trong di chuyển này đã khiến nhiều đạo quân lớn từ Đông sang Tây thuở bấy giờ đã phải chịu khuất phục. Ngày nay, dù đã có những phương tiện giao thông hiện đại, nhưng con ngựa vẫn không thể thay thế được. Mùa đông, cánh đồng ngập tuyết tới cả mét, không nhìn thấy đường xá, ô tô trở nên vô dụng hơn đàn ngựa trong việc di chuyển. 

Đứng trên mỏm núi, dõi theo một vệt bụi mù trời trên ngả đường tới kinh đô KharKhoRin, như thấy tiếng vó ngựa rầm rập của đoàn kỵ binh Mông cổ đang trảy quân qua đây, trong không trung còn vẳng tiếng thét dũng mãnh của võ tướng, tiếng xủng xoẻng của binh khí…thế rồi, bạn chợt bừng tỉnh nhìn lại thành xưa hoang vắng, những bức tường thành còn lại không đủ để diễn tả sự oai hùng thửo nào. 

------------ 

Ngựa, không chỉ là phương tiện giao thông quan trọng trên đồng cỏ, còn là bầu bạn với những mục dân lang thang quanh năm suốt tháng. 

 

Đổi ngựa lấy xe cào cào? Xem nào: ngựa phi nhanh hơn, không cần đường, không cần xăng, không cần sửa, có tình cảm.. hơn đứt cái xe vô hồn vô tri!!! 

 

Nhưng với ta thì cưỡi ngựa cũng mệt lắm, thử một tí thôi. 

 

Với cuộc sống du mục, không cố định với một điểm định cư nào, người Mông cổ xưa không có nhà cửa, thành quách cố định. Những năm đầu khi chinh phục thiên hạ, Thành Cát Tư Hãn cũng vẫn giữ nguyên nếp sống cũ, ngủ lều mà không xây dựng lâu đài thành quách. Về sau, khi mở mang bờ cõi, chiếm được những kinh thành to lớn ở phía Nam như Yên Kinh ( Bắc kinh ngày nay ), kinh thành Bagda, người Mông cổ mới quyết định xây dựng kinh đô ở Kharkhorin. Tuy rằng khối luợng của cải châu báu khổng lồ có được từ những cuộc chinh chiến được đem về đây, thành Kharkhorin cũng chỉ có khoảng 40 năm rực rỡ. Thành cổ nguyên là căn cứ hậu cần của đạo quân thiện chiến của Thành cát tư hãn, được phát triển thành kinh đô cổ dưới thời Ogedei ( Oa Khóat Đài – con trai thứ ba của Thành Cát Tư Hãn ). 40 năm sau, khi Hốt Tất Liệt – cháu nội của hãn quyết định dời đô về Yên Kinh, thành lập nên đế quốc Nguyên Mông, Kharkhorin trở nên hoang tàn, bị phá hủy bởi quân Mãn Châu vào thế kỷ 14, sau đó được xây dựng thành quần thể chùa thờ Phật vào thế kỷ 16 và còn lại như ngày nay. Thành cổ giờ đây không có nhiều thứ. Chính diện là những công trình kiến trúc để thờ tự như chùa hơn là kinh thành. Bên phải là những ngôi chùa đậm chất Tây Tạng do đã từng có một hãn trở thành Lạt ma Tây Tạng. Còn lại là những khoảnh đất trống trải vây quanh bằng nhưng vòng tường thành lặng lẽ và khiêm nhường. Những binh lính phục trang theo cách xưa đứng gác cửa cho du khách chụp ảnh không đủ tạo vẻ uy nghi của một đế chế từng thét ra lửa, san bằng không biết bao thành phố, chém đầu muôn vạn người, vẽ lại bản đồ thế giới. 

Cùng thời kỳ xây dựng đế quốc Mông cổ ở phương Bắc mà ranh giới phía bắc hết nước Nga, ranh giới phía đông tới Nhật bản, phía Tây tới Hungary, Balan, phía Trung Á tới hết Ba tư, tới tận Ai cập, phía Tây Nam tới dãy Hymalaya, phía Nam tới Việt nam, nhưng tại mảnh đất Mông cổ, người Mông cổ không để lại một công trình kiến trúc khả dĩ nào. Trong khi đó, phía nam, đế chế Khơ Me, cũng mở rộng đất đai của mình tới ngót 1 triệu cây số vuông, đã dồn hết sức người sức của, xây dựng nên một trong những kỳ quan của loài người mà ngày nay vẫn còn đem lại nhiều kinh ngạc, đó là Angkor. 

------------- 

Dấu vết kiến trúc của một đế chế vĩ đại xưa, giờ chỉ còn thế này: 

 

Nét duyên dáng này không tạo vẻ uy nghi mà mang nặng hình ảnh chùa Tây Tạng 

 

Sự vắng lặng.... còn đâu tiếng ngựa hí, quân reo xưa kia 

 

Thay thế là sự tịch mịch của chùa chiền 

 

Lặng ngắt trong từng góc nhỏ. 

 

 Nếu như ngày nay, nếu bạn đặt chân tới Angkor,  bạn có thể có ấn tượng ngay từ một vài giây phút đầu tiên thì ngược lại, tới Mông cổ bạn phải có những hiểu biết về lịch sử, văn hóa của thời đế chế và có khả năng tưởng tượng phong phú mới có thể hình dung được sự vĩ đại của đế chế này.

Suốt chục ngày khám phá thảo nguyên Mông cổ, chúng tôi đã phải vận dụng hết trí tưởng tượng của mình để hình dung ra những đạo quân chinh chiến xưa kia, nhưng rồi, thú thật là nhiều khi cũng để cho cảm xúc ngay trước mắt của cảnh đẹp thiên nhiên che khuất đi góc hùng tráng và kỳ bí của lịch sử và văn hóa, để rồi sự lãng quên này đôi lúc khiến chúng tôi coi thường bề dày của lớp trầm tích văn hóa, lịch sử nơi này. Để rồi, một câu chuyện, một  trải nghiệm như không thể huyền bí hơn đã làm cho chuyến khám phá trở nên hòan hảo…

Nằm về phía đông nam của kinh thành cổ là hai quả đồi thâm thấp, múp míp. Xe cào cào có thể phi một lèo lên đỉnh đồi để nhìn toàn cảnh thành cổ, những bãi đất bằng rộng lớn mà khi xưa hãn đã dùng để đóng quân. Từ xa, trông thành vuông vức, cờ phướn cắm rợp. Từ thành lên đến đỉnh đồi chắc chỉ vừa một tầm tên bay. Trên đỉnh đồi là một con rùa đá được dùng để trấn và bảo vệ kinh thành. Dù rằng trong văn hóa của người du mục không thấy có con rùa làm biểu tượng, nhưng có lẽ do ảnh hưởng từ văn minh Trung Hoa nên một thầy địa lý nào đó đã quyết yểm và trấn bằng rùa đá. Chả biết có phải vì lý do đó mà thành phố này chỉ phát triển được trong vỏn vẹn có 4 thập kỷ, rồi từ đó dần dần đi vào quên lãng. Ngoài ra, cụ rùa đá kia dường như chưa chấn nổi một thế hiểm nữa. Dưới chân hai quả đồi này, một khe hẹp và trông rất mỹ miều và sexy, hướng thẳng vào tòa thành. Oa khóat  đài, vị hãn đã xây dựng kinh thành cổ, người mà tương truyền là chưa bao giờ không say, chắc trong một cơn bét nhè đã quyết đặt thành ở nơi đây, rồi một hôm chợt tỉnh mới nhìn thấy tòa thành của mình hứng trọn cái góc mũm mĩm đầy gợi cảm kia. Dẫu biết rằng người Mông cổ cực kỳ coi trọng phụ nữ, nhưng cứ ngoảnh mặt về phía Nam, nơi mà những đạo quân của hãn đang chinh phạt các nước Kim, nước Tống, lại đập ngay vào mặt một cái L thì chắc cũng khó coi. Vậy nên, hãn sai lâu la dựng một cái B đá, dài cỡ 3 gang, đường kính gang rưỡi, chiếu thẳng vào cái L kia để trấn lại. Khác với những linga được thờ khắp nơi ở những vùng ảnh hưởng của Ấn giáo với ý nghĩa của sự sinh sôi nảy nở, nên được cách điệu hóa, trông đơn giản và nặng tính biểu trưng, thường được dựng đứng lên trời, cái Linga này trông rất phồn thực với đủ bộ “ ấm chén “, có cả khía và nằm nghiêng như một khẩu pháo, hướng thẳng vào cái khe rậm rạp, mướt mát rất gợi tình kia. Không biết mức độ “ tự vệ “ thế nào nhưng xem ra cái Linga này hơi bé so với cái Yoni làm bằng cả quả đồi!